History of Telugu People - 1

మన చరిత్ర - 1

వర్తకం పేరుతో మన దేశానికి వచ్చిన ఈస్టిండియా కంపెనీ క్రమేణా తన రాజ్య విస్తరణకు పూనుకుంది. స్వదేశీ సంస్థానాధీశుల రక్షణ పేరుతో, తమ సైన్యాల్ని ఉంచి, వాటికయ్యే ఖర్చునంతట్నీ ఆయా ప్రాంతాల రాజుల నుంచి రాబట్టే పద్ధతిని అమల్లోకి తెచ్చారు. ఈ విధానంతో స్వదేశీ రాజులు బ్రిటీష్‌వాళ్లకు కీలుబొమ్మలుగా మారారు. ఆఖరుకు భారతదేశం మొత్తంమీద బ్రిటీష్ సామ్రాజ్యవాదులకు సార్వభౌమాధికారం లభించింది. సైన్య సహకార పద్ధతిని అంగీకరించిన నిజాం రాజు, కోస్తాంధ్ర జిల్లాల్ని బ్రిటీష్ ప్రతినిథి క్లైవ్‌కు 1766లో జాగీరుగా ఇచ్చాడు. ఇదేరకంగా 1788లో గుంటూరు జిల్లాను ఇచ్చేశాడు. బ్రిటీష్ సైన్య పోషణ ఖర్చుల నిమిత్తం బళ్లారి, కర్నూలు, కడప, అనంతపురం జిల్లాల్ని 1800లో బ్రిటీష్ వాళ్లకు దఖలుపరిచాడు. ఇక నెల్లూరు జిల్లాను ఆర్కాట్ నవాబు నుండి 1801లో బ్రిటీషర్లు కాజేశారు. అప్పట్లో వీటిని దత్త మండలాలని పిలుస్తుండేవాళ్లు. రాయలేలిన సీమ కాబట్టి తర్వాత కాలంలో అవి రాయలసీమగా వాడుకలోకి వచ్చాయి.
ఇలా స్వాధీనం చేసుకున్న తెలుగు ప్రాంతాన్ని మద్రాసు రాజధానిలో కలిపి తమ పరిపాలన కిందకు తెచ్చుకున్నారు బ్రిటీష్‌వాళ్లు. హైదరాబాద్, దక్కన్ ప్రాంతం స్వదేశీ సంస్థానంగా ఉండిపోయింది. దీన్నిబట్టి శతాబ్దాలుగా ఒకటిగా కలిసివున్న తెలుగుజాతిని విచ్ఛిన్నం చేసింది నిజానికి అసఫ్‌జాహీ నవాబులేనని మరచిపోకూడదు. వాళ్లు ఇక్కడ తెలుగు భాషను, సంస్కృతిని అణచివేశారు. వాక్ స్వతంత్రం వంటి పౌరహక్కుల్ని కాలరాశారు. నిజాం రాజ్య పాలనలో ఇతర భాషల్ని తొక్కిపెట్టి ఉర్దూకు పట్టంగట్టారు. మతతత్వాన్ని రేకెత్తించి, ప్రజలపై నిరంకుశ పాలన సాగించారు.

'చిల్లర దేవుళ్లు' చెబుతున్న నిజాలు-3

(సెప్టెంబర్ 10 తరువాయి)
"అయితే తమ తెలుగు కొంత కాలానికి ఉర్దూగా మారేట్లుంది. ఆంధ్రోద్యమం ఎలా ఉందండీ?"
"రాజ్యం తురుష్కులది. ఉర్దూను అభివృద్ధి పర్చడం వారి లక్ష్యం. అందుకే 3.10.1918న ఉస్మానియా విశ్వవిద్యాలయం ప్రారంభించబడింది. ఇక్కడ నాల్గవ తరగతి వరకు మాత్రమే తెలుగు. ఏడవ తరగతి దాకా తెలుగు రెండవ భాషగా ఉంటుంది. ఆ తరువాత చదువంతా ఉర్దూలోనే. విద్యావంతుల సంఖ్య వేయింటికి 82. అందులోనూ తురకల్లో 59 మంది కాగా, హిందువుల్లో 23 మంది. ప్రజాహిత కార్యాల్లో అభిరుచి కలవారంతా మహారాష్ట్రులే.
"తెలుగువారిలో విద్యాధికుడు ఎక్కడైనా వెక్కిరించినట్లు కనిపించినా, హైదరాబాద్ తన నగరమనీ, తెలుగు తన మాతృభాషా అనీ సాధారణంగా భావించడు. అతని వేషభాషల్లో ఆంధ్రత్వం వెదకాల్సి ఉంటుందని చెపితే సరిపోతుంది. తెలుగువారికి తమ భాషను గుర్తుకు తేవాలనే ఉద్దేశ్యంతో 1.9.1901 నాడు రెసిడెన్సీ బజార్‌లో శ్రీకృష్ణదేవరాయాంధ్ర భాషానిలయం స్థాపించబడింది. అందుకు కారకులు నాయని వెంకటరంగారావు బహద్దుర్‌గారు, కొమర్రాజు లక్ష్మణరావుగారు, రావిచెట్టు రంగారావుగారు.
"11.11.1922న కార్వే పండితుని అధ్యక్షతన నిజాం రాష్ట్ర సంఘ సంస్కార మహాసభ సమావేశమైంది. అధ్యక్షులు కొంత ఇంగ్లీషులోనూ, కొంత మహారాష్ట్రలోనూ మాట్లాడితే తెలుగువాళ్లమైన మాకు మనస్తాపం కలిగింది. శ్రీ అల్లంపెల్లి వెంకట్రామారావుగారు ఒక ఉపన్యాసం తెలుగులో ఇవ్వపోగా, సభాసదులు, ముఖ్యంగా మహారాష్ట్రులు - చప్పట్లు చరిచి ఉపన్యాసకుడు ప్రసంగం ఆపుచేసి కూర్చొనేట్లు చేశారు. తెలుగువాళ్లు సభ ముగియకముందే వెళ్లిపోయారు. తెల్లవారి ట్రూపు బజారులో టేకుమాల రంగారావుగారి ఇంట్లో పదకొండుగురం ఆంధ్రులం సమావేశమై నిజాం రాష్ట్రాంధ్ర జన సంఘం స్థాపించాం. నిజాం రాష్ట్రంలోని తెలుగువారిలో పరస్పర సహానుభూతి కలిగించి, వారి అభివృద్ధికోసం ప్రయత్నించడం, సంఘాలను స్థాపించడం దాని ముఖ్య ఉద్దేశ్యాలు."
"అయితే రాజకీయ లక్ష్యాలేం లేవన్నమాట."
"నిజాం రాష్ట్రపు రాజకీయాలు విచిత్రమైనవి. ఇక్కడ పోలీసులు రాక్షసుల్ని తలతన్నినవారు. 1919లో ఒక ఫర్మానా ద్వారా నిజాం నవాబు ఎగ్జిక్యూటివ్ కౌన్సిలును విస్తరింపజేస్తే అందుకు కృతజ్ఞత తెలియజేయడానికి జరిగిన సభలే ఈ రాష్ట్రంలో మొట్టమొదటి సభలు. భారతదేశంలో వ్యాపించిన ఖిలాఫత్ ఉద్యమం హైదరాబాదుకు కూడా వ్యాపించి 20, 25 వేల మందితో బహిరంగసభలు జరగడం ఇక్కడ మామూలైపోయింది. హిందూ ముస్లిముల ఐక్యం బలపడ్డం చూసి ప్రభుత్వానికి కన్నుకుట్టింది. హిందువులతో కలిశారనే నేరానికి కొందరు ముస్లిం యువకుల్ని అరెస్టు చేసి మన్ననూరు పంపడం జరిగింది."
(ఇంకావుంది)

'చిల్లర దేవుళ్లు' చెబుతున్న నిజాలు-2

మొదట 'చిల్లర దేవుళ్లు'లో దాశరథి రంగాచార్యగారు ఏం రాశారో చూద్దాం. ఆ తర్వాత అందులోని విషయాల్ని చర్చిద్దాం...
 
సారంగపాణి హైద్రాబాదు స్టేషనులో దిగాడు. ఏదో తురకదేశానికి వచ్చినట్టనిపించిందతనికి. ఎటు చూసినా తెలుగు అక్షరం కనిపించలేదు... తెలుగుదేశానికి తలమానికంలాంటి మహానగరంలో తెలుగువాడు కానీ, తెలుగుదనంగానీ, తెలుగు అక్షరంగానీ కనిపించలేదంటే బాధపడ్డాడు పాణి. తెలుగు తల్లిని సగానికి చీల్చి, బొట్టూ, తాళీ తీసివేసి, ముసుగువేసి, ఉర్దూ మాట్లాడమని హింసిస్తున్నట్లనిపించింది పాణికి. ఈ దౌర్జన్యాన్నీ, ఈ క్రౌర్యాన్నీ, తెలంగాణాలోని కోటి తెలుగువాళ్లు ఎలా సహిస్తున్నారా అనిపించిందతనికి. కొండా వెంకటప్పయ్య పంతులు, ఆంధ్ర మహాసభ గుర్తుకువచ్చాయి. వెంటనే అతడు విన్న తెలంగాణా ఆంధ్రోద్యమ పితామహుడు మాడపాటి హనుమంతరావుగారి పేరు గుర్తుకు వచ్చింది.
హోటల్లో... స్నానాదులు ముగించుకుని సుల్తాన్ బజార్లో ఉన్న మాడపాటి వారింటికి వెళ్లాడు పాణి. ఏవో కాగితాలు చూసుకుంటున్నారు హనుమతరావుగారు. పాణి నమస్కారానికి ప్రతి నమస్కారం చేసి "రండి. కూర్చోండి" అని కుర్చీ చూపించారు.
కుర్చీలో కూర్చుంటూ "ఇవ్వాళ సుదినమండీ. మీ దర్శనం అయింది. మాది బెజవాడ. నా పేరు సారంగపాణి. నైజాంలోని ఒక పల్లెలో సంగీతం చెప్పుకుంటున్నాను. ఇదే మొదటి తడవ హైద్రాబాదు రావడం. ఇదేదో తురకదేశంలా కనిపిస్తోంది. తెలుగువారుగానీ, తెలుగుదనంగానీ మచ్చుకైనా కనిపించదు. మీ పేరు విన్నాను కాబట్టి దర్శనం చేసుకోవడానికి వచ్చాను" అన్నాడు.
"సారంగపాణిగారూ, తెలుగు మాట్లాడేవారంతా ఒకే సంతతికి చెందినవారు. వారి ఆచార వ్యవహారాలు, నాగరికత, సంస్కృతి, స్వభావం అన్ని ఒకలాంటివే. అయితే రాజకీయ కారణాల వల్ల తెలంగాణాలోని తెలుగువారు చీలిపోయారు. తెలంగాణం అనే ప్రాంతంలో ఉన్న తెలుగువారిని ఆరు వందల సంవత్సరాల నుండి తురుష్కులు అవిచ్ఛిన్నంగా పాలిస్తున్నారనే విషయం తాము గుర్తుంచుకోవాలి. రెండవ ప్రతాపరుద్రుని తరవాత ఈ ప్రాంతాన్ని పాలించిన హిందూరాజు లేడు. ఇంతకాలంగా ఉర్దూయే రాజభాషగా ఉంటూ వచ్చింది. ప్రభుత్వం వారిది కావడం మూలాన వేషభాషల్లో మార్పురావడం సహజం.
కొంత పశ్చిమాన మహారాష్ట్రుల్తోనూ, కొంత పశ్చిమాన కర్ణాటకుల్తోనూ సంపర్కం ఉంది మాకు. వారి ప్రభావం కూడా మా వేషభాషల మీద పడింది. మహారాష్ట్ర ప్రభావంగల నిజామాబాదు భాష ఇలా ఉంటుంది: 'ఇదేమా మాయి. రొండు దివ్యలు ఆయె సాళెకు పోవు. ఏనుగు సొండెము ఏదిరా? కాకకు మౌశీకి భేటీ కాలేదు' - అంటే, 'ఇదేమిరా నాయనా, రెండు దినములాయెను బడికిపోవు.. ఏనుగుతొండము ఏదిరా? చిన్నాయనకు మేనత్త దర్శనము కాలేదు'.
ఇక కర్ణాటక ప్రభావంగల మహబూబు నగరపు భాష, "మాసణ్ణ పిల్లకు పెసర బేడలు పట్టవు. దొడ్డు పిల్ల బేకైనంత తింటది." అంటే "మా చిన్నపిల్లకు పెసరపప్పు ఇష్టంలేదు. పెద్దపిల్ల పొట్టపగల తింటుంది" అని అర్థం.
రాజకీయ ప్రభావం పడిన భాష: "ఈ మొకద్దమాల చలాయించిన కార్రవాయంత జాలీది సాహేబుజిల్లా జాయె మౌఖ్ఖకుపోయి తహకీ కాతుచేసి కైఫియతు రాసినాడు కదాకే పరీఖు దావాబిల్కులు నాజాయజు" అంటే "ఈ వ్యవహారములో నడచిన చర్య అంతా తప్పు సృష్టి. జిల్లా తాలూక్దారుగారు ఆ స్థలమునకు పోయి విచారణ చేసి నివేదిక వ్రాసినది ఏమనగా, 'కక్షిదారు చేసిన వాదము పూర్తిగా అక్రమమైనది' అని అర్థం".
(ఇంకావుంది)

'ఆంధ్ర' అంటే ద్వేషం ఎందుకు?: 'చిల్లర దేవుళ్లు' చెబుతున్న నిజాలు-1

'ఆంధ్ర' అన్నా, 'తెలుగు' అన్నా, 'తెలుగుతల్లి' అన్నా తెలంగాణ రాష్ట్రసమితి అధ్యక్షుడు కె. చంద్రశేఖరరావు మండి పడటం మనకు తెలుసు. 'ఆంధ్ర' అనే పదం పట్ల తెలంగాణాలో విద్వేషాన్ని రగిల్చే అన్ని పనులూ ఆయన చేస్తున్నారు. కోస్తా ప్రాంతం నుండి వచ్చి ఇక్కడ వేలాది ఎకరాల్లో భూములు కొని వ్యాపార సామ్రాజ్యాలు విస్తరించుకున్న అతి కొద్దిమంది నాయకుల మీద కోపంతోనో, ద్వేషంతోనో ఆయన మొత్తంగా 'ఆంధ్ర' పదం పట్ల తెలంగాణా ప్రజల్లో ద్వేషాన్ని రగిలిస్తున్నారు. బాధాకరమైన విషయమేమంటే సొంత లాభం కోసం ఆయన చేస్తున్న పనులకూ, చెబుతున్న మాటలకూ అనేకమంది తెలంగాణా కళాకారులూ, రచయితలూ, కవులూ, మేధావులూ వంత పాడుతుండటం. 'ఆంధ్ర' ప్రాతంవాళ్లు అన్ని విషయాల్లోనూ తమని అణగదొక్కుతున్నారనే అభిప్రాయం నిజమేనా? ఆంధ్రప్రదేశ్ రాష్ట్రం ఏర్పడక ముందు సామాన్య తెలంగాణా ప్రజల్ని నానా హింస పెట్టింది గడీల్ని ఏలిన రెడ్డి దొరలూ, వెలమ దొరలూ. ఇవాళ తెలంగాణాలో పెత్తనం చేస్తున్నది ఆ వర్గాలకు చెందిన నాయకులే. ప్రత్యేక తెలంగాణా రాష్ట్రం వస్తే పాలించబోయేదీ ఆ దొరలే. ఈ సంగతి తెలిసి కూడా అదే దొరలకి వంత పాడటం ఎంతవరకు న్యాయం? ప్రత్యేక రాష్ట్రం కోసం పోరాడటంలో తప్పులేదు. కానీ ఆ పోరాటం మొత్తంగా మరో ప్రాంతం వారి మీద ద్వేషంగా మారడం ధర్మమేనా? అసలు తెలంగాణాలో ఇదివరకు 'ఆంధ్ర', 'తెలుగు' పదాలు ఏ తీరున చలామణీ అయ్యాయి? మొదట్నించీ ఆ రెండు పదాల పట్ల తెలంగాణా ప్రజలు ద్వేషభావాన్ని చూపించారా? దీనికి సమాధానాలు దాశరథి రంగాచార్య రచించిన ప్రఖ్యాత నవల 'చిల్లర దేవుళ్లు'లో మనకి లభిస్తాయి. 1938 పూర్వపు తెలంగాణ ప్రజా జీవితాన్ని చిత్రించిన ఈ నవలని ఆయన 13.10.1964న ప్రారంభించి, 10.11.1964న ముగించారు. ఈ నవల 'ప్రగతి' అనే వార పత్రికలో 21.3.1969 నుంచి 13.12.1969 వరకు సీరియల్‌గా వచ్చింది. అదే పేరుతో కాకతీయ పిక్చర్స్ అనే సంస్థ 1974లో సినిమాని నిర్మించింది. అలాగే ఈ నవల అనేక గౌరవాలు పొందింది. అలాంటి నవల చెబుతున్న నిజాలు ఏమిటో పరిశీలించడం ఈ వ్యాసం ఉద్దేశం.

మన చరిత్ర: తెలంగాణలో ఆంధ్రోద్యమ ఆరంభం

1901లో హైదరాబాద్ నగరంలో శ్రీ కృష్ణదేవరాయాంధ్ర భాషానిలయం ఏర్పడింది. కొమర్రాజు లక్ష్మణరావు, రావిచెట్టు రంగారావు, మునగాల రాజా నాయని వెంకటరంగారావు దీన్ని తెలుగు గ్రంథాలయంగా స్థాపించారు. దీని తర్వాత వరుసగా తెలంగాణా అంతటా గ్రంథాలయాలు ఆవిర్భవించాయి. ఇవి నాడు కేవలం పఠనాలయాలుగా మాత్రమే కాకుండా పాఠశాలలు, వయోజన విద్యానిలయాలు, సాంస్కృతిక, రాజీయాభిప్రాయాల చర్చావేదికలుగా కూడా ఉపయోగపడుతుండేవి.
సరిగ్గా అదే కాలంలో ఇక్కడ యాదవ, ముదిరాజ, మున్నూరు, పద్మశాలి, గౌడ తదితర వర్ణాలవారి సభలూ జరగడం ఆరంభమయ్యాయి. సంఘ సంస్కరణ, జీవరక్షా ప్రచారాలు కూడా ముమ్మరమయ్యాయి. హిందూ సంఘ సంస్కార సభ, ఆది హిందూ సేవాసమితిలాంటి సంస్థలు ఆవిర్భవించాయి. నాడిక్కడున్న పత్రికలు చాలా తక్కువ. నీలగిరి, గోలకొండ, తెనుగు ప్రతిభ, సుజాత వంటివి ఉండేవి. ఉర్దూలో అనేక పత్రికలుండేవి.
తెలంగాణా ప్రాంతం ఉన్న చారిత్రక పరిస్థితిననుసరించి విభిన్న భాషలవారూ ఉన్నారు. ఇక్కడి తెలుగువారికి కన్నడిగులు, మహారాష్ట్రులు, ఉత్తర హిందూస్థానీయులు, మహమ్మదీయులవంటి ఆంధ్రేతర భాషీయులతో సత్సంబాంధాలుంటుండేవి.
1921లో ఓ సంఘటన జరిగింది. నవంబరులో హైదరాబాద్‌లోని వివేకవర్థినీ థియేటరులో హిందూ సంస్కార సభలు జరిగాయి. ఆ సభలకు సరళాదేవి చౌధరాణి అధ్యక్షత వహించారు. అనేకమంది వక్తలు హిందీ, ఉర్దూ, మరాఠీ, ఇంగ్లీషు భాషల్లో మాట్లాడారు. అల్లంపల్లి వెంకట్రామారావు అనే న్యాయవాది తెలుగులో మాట్లాడటం ఆరంభించగానే సభలోని ఆంధ్రేతరులు అల్లరిచేయడం ఆరంభించారు. సభలో ఈలలు, కేకలు. సభాధ్యక్షురాలు కూడా వక్తను ఆపడానికి ప్రయత్నించారు. వెంకట్రామారావు తమ ఉపన్యాసం ఆపక తప్పిందికాదు. తెలుగువాళ్లలో ఈ సంఘటన ఆవేశానికి దారితీసింది. తర్వాత కొద్ది రోజులకు హైదరాబాద్‌లోని ట్రూప్ బజారులో ఉన్న టేక్‌మాల్ రంగారావు ఇంట్లో తెలుగువాళ్లు సమావేశమై 'ఆంధ్రజన సంఘం' అనే పేరుతో ఓ సంఘాన్ని ఏర్పాటుచేశారు. మాడపాటి హనుమంతరావును కార్యదర్శిగా ఎన్నుకున్నారు. హైదరాబాద్ సంస్థానంలో ఆంధ్రోద్యమంగా పైకి రావడానికి అది నాంది.

మన చరిత్ర: ఆంధ్రరాష్ట్ర నిర్మాణానికి తాత్కాలిక అడ్డుకట్ట

గవర్నమెంట్ ఆఫ్ ఇండియా అనే బిల్లు 2.8.1935న ఇంగ్లీష్ పార్లమెంట్‌లో చట్టంగా రూపొందింది. దాన్ననుసరించి రాష్ట్రాలకు చెందిన విషయాల్లో ఆ రాష్ట్ర సభలకు స్వాతంత్ర్యం ఇచ్చారు. దాన్నే రాష్ట్రీయ స్వపరిపాలన అన్నారు. దాన్ననుసరించి 1937 ఫిబ్రవరిలో సార్వత్రిక ఎన్నికలు జరిగాయి. జస్టిస్ పార్టీ ఓడిపోయింది. 1927-30, 1934-37 వరకూ కాంగ్రెస్ ప్రతిపక్షంగా ఉండేది. ఈ 1937 ఎన్నికల్లో జస్టిస్ పార్టీకి చల్లపల్లి జమీందారు సీటూ, నరసాపురంలోని జస్టిస్ నాయుడు సీటూ మాత్రమే దక్కాయి. ముస్లింలకు వారికి కేటాయించిన స్థానాలన్నీ దక్కాయి. శాసనసభలోని 215 స్థానాల్లో కాంగ్రెసుకు 160 లభించాయి. ఆంధ్ర ప్రాంతం నుండి ఎన్నికైన శాసన సభ్యులందరూ ప్రత్యేక రాష్ట్ర నిర్మాణం జరగాలని ఒత్తిడి చేశారు. అప్పటి ముఖ్యమంత్రి రాజగోపాలాచారికి ఇది ఇష్టంలేదు. ఎప్పటికప్పుడు ఏవేవో సాకులు చెబుతూ ఉద్యమ భావాలపై నీళ్లుచల్లడం ఆరంభించాడు.
1937లో శాసనసభ స్పీకరుగా ఉన్న బులుసు సాంబమూర్తి ఆంధ్రరాష్ట్రం ఏర్పాటు విషయంలో ఆంగ్లేయ పాలకులకు వివరించేందుకు లండన్ వెళ్లాలనుకున్నారు. అంతా సిద్ధమైంది. అయితే రాజాజీ మంత్రాంగంతో కాంగ్రెస్ అధిష్టానం అసమ్మతి తెలిపింది. ఆ ప్రయాణం ఆగిపోయింది. ఇది ఆంధ్ర ప్రాంత శాసనసభ్యుల్లో ఆగ్రహావేశాల్ని కలిగించింది. సమయం కోసం కాచుక్కూర్చున్నారు.
ఇంతలో రెండో ప్రపంచ యుద్ధం ఆరంభమైంది. 3.9.1939న బ్రిటీష్ రాజప్రతినిథి, భారతదేశం ఈ యుద్ధంలో ఇంగ్లండు పక్షాన చేరినట్టు ప్రకటించాడు. అంతకుముందు మన దేశానికేమాత్రం సంబంధంలేని ఈ ఐరోపా సంగ్రామంలో భారతదేశాన్ని దించకూడదని కాంగ్రెస్ వర్కింగ్ కమిటీ తీర్మానించింది. అందులో భాగంగానే ఆంగ్లేయులకు భారతదేశ పాలనలో సాయం చేయకూడదనీ, కాంగ్రెస్ మంత్రివర్గాలన్నీ రాజీనామా చేయాలనీ 22.10.1939న కాంగ్రెస్ వర్కింగ్ కమిటీ సమావేశమై తీర్మానించింది. దాని ప్రకారం 26.10.1939న చెన్న రాష్ట్ర శాసనసభ కాంగ్రెస్ మంత్రివర్గ రాజీనామాను ఆమోదించింది. 29వ తేదీన రాజాజీ మంత్రివర్గం తన రాజీనామాను గవర్నరుకు అందజేసింది. అంతటితో అప్పటికి ఆంధ్రరాష్ట్ర వాంఛకు తాత్కాలిక సమాధి కట్టినట్టయింది. ఆ తర్వాత 1947లో దేశానికి స్వాతంత్ర్యం వచ్చేదాకా స్వాతంత్ర్య పోరాటంలో భాగంగానే ప్రత్యేక రాష్ట్ర ఉద్యమాన్ని తెలుగు ప్రజలు నిర్వహించారు.

మన చరిత్ర: మొలకెత్తిన స్వరాష్ట్ర భావనలు

ప్రజలు మాట్లాడే భాషలో ప్రభుత్వాలు నడుస్తుంటే ప్రజలకూ, ప్రభుత్వానికీ మధ్య సత్సంబంధాలు ఏర్పడతాయి. తమ దేశాన్ని తామే పరిపాలించుకోవాలన్న భావనలోనుండే తమ ప్రాంతాన్ని తామే పరిపాలించుకోవాలన్నది వచ్చింది. మరి ప్రాంతాల విభజన ఎలా జరగాలి అన్నప్పుడు ప్రజలు మాట్లాడే భాషాపరంగా అన్నది ఆచరణ యోగ్యం. ఆంగ్లేయుల పాలనా కాలంలో భారతదేశాన్ని తమ పాలనా సౌకర్యాన్ననుసరించీ, విభజించి పాలించాలన్న కుటిలనీతికి అనుగుణంగానూ, ఒకే భాష మాట్లాడే ఒకే జాతి ప్రజల్ని ముక్కచెక్కలుగా చీల్చి వివిధ ప్రాంతాలుగా విభజించారు.
ప్రజల్లో స్వాతంత్ర్య కాంక్ష పెరుగుతున్న కొద్దీ భాషా ప్రయుక్త రాష్ట్రాల ఆవిర్భావాన్ని కూడా ఆశించడం ఆరంభమైంది. 1907లో సూరత్‌లో జరిగిన కాంగ్రెస్ సభలో స్వరాజ్య సాధనే రాజకీయ పరమావధిగా ఉండాలని దాదాభాయి నౌరోజీ అన్నారు. సూరత్ సభలకు కాంగ్రెస్ చరిత్రలో ప్రధాన స్థానం ఉంది. మితవాద వర్గాలు ఫిరోజ్‌షా మెహతా, సురేంద్రనాథ్ బెనర్జీ, గోఖలేల నాయకత్వాన ఉంటుండేవి. మహారష్ట్రలో తిలక్, పంజాబ్‌లో లాలాలజపతి రాయ్, బెంగాల్‌లో బిపిన్ చంద్రపాల్‌తో పాటు అనేకమంది వీరులు అతివాదులుగా స్వరాజ్య నినాదంతో చెదురు మదురుగా ఉంటుండేవారు. తిలక్ నాయకత్వాన సూరత్‌లో కాంగ్రెస్‌లోని అతివాదులు సమీకృతులయ్యారు. మితవాదులు సూరత్ కాంగ్రెస్ అధ్యక్షునిగా రాస్‌విహారీ ఘోష్ పేరును ప్రతిపాదిస్తే, వెంటనే తిలక్ లేచి లజపతిరాయ్ పేరును ప్రత్యామ్నాయంగా సూచించాడు. అప్పటివరకూ కాంగ్రెసే మెహతా, మెహతాయే కాంగ్రెస్ అనే భావన ఉండేది. అది బద్దలైంది. ఈ సభలకు మద్రాసు ప్రాంతం నుండి టంగుటూరి ప్రకాశం, వి. కృష్ణస్వామయ్యర్, నటేశన్, దొరస్వామయ్యర్, చక్రయ్యశెట్టి తదితరులు అనేకులు వెళ్లారు. ఎప్పుడైతే ప్రత్యామ్నాయ సూచన తిలక్ చేశారో సభలో గందరగోళం, అలజడి చెలరేగింది. సభ్యులు బాహాబాహీ తలపడ్డారు. కుర్చీలు విసురుకున్నారు. తలలు పగిలాయి. మితవాదులు కంగుతిన్నారు. అతివాదులు పుంజుకున్నారు. అయినా ఈ పరిస్థితి ఇలాగే కొనసాగుతూ మితవాదుల కొద్దిపాటి ప్రభావం కిందే తర్వాత లక్నో కాంగ్రెస్ దాకా నడిచింది.
బీహార్, బెంగాల్ విభజన.. అటు దేశ స్వాతంత్ర్య ఉద్యమాన్నీ, ఇటు లోలోపల రగుల్కుంటున్న తెలుగువారిలోని స్వరాష్ట్ర భావాలనూ జ్వాలామానం చేసింది. అప్పటివరకూ కాంగ్రెస్‌లోని వర్గాలు స్వల్ప సంస్కరణల కోసం అంటే నిర్బంధోచిత ప్రారంభ విద్య, న్యాయశాఖా కార్య నిర్వాహక శాఖల విభజన, దేశీయులకు ఉన్నతోద్యోగాలివ్వమని ప్రాధేయపడటం, శాసన సభల్లో సభ్యుల సంఖ్య పెంచమని అర్థించడం, ఐ.సి.ఎస్. పరీక్షల్ని ఇండియాలో కూడా జరిపించమని మహజర్లు పెట్టడంలాంటి పనులతోనే సరిపుచ్చుకునేవి. క్రమంగా తిలక్, దాదాభాయి నౌరోజీ చొరవతో కొంత అతివాదం వైపు మొగ్గింది. ఐతే అది 1917 దాకా స్థిరరూపం దాల్చలేదు. కాంగ్రెస్‌లో ఉంటున్న తెలుగు వ్యక్తుల్లో స్వరాష్ట్ర కాంక్ష ఈ మధ్యకాలంలోనే నారుబోసుకుంటోంది. అదే 1917లో ఆంధ్ర ప్రాంతాలకు ప్రత్యేకంగా రాష్ట్ర కాంగ్రెస్ సంఘం ఏర్పాటుకు దారితీసింది.
రిఫరెన్స్: టంగుటూరి ప్రకాశం 'నా జీవిత యాత్ర'.